Թելման Պետրոսյան. Նախագահը․ Մաս 7 - Ընտրություն, որը դարձավ պայքար

ՀԱԿ վարչության անդամ Թելման Պետրոսյանը ֆեյսբուքյան իր էջում Լևոն Տեր–Պետրոսյանի մասին հոդվածաշարի 7-րդ մասն է հրապարակել, որը ներկայացնում ենք ստորև․

«ՆԱԽԱԳԱՀԸ  
ՄԱՍ VII — ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆ, ՈՐԸ ԴԱՐՁԱՎ  . ՊԱՅՔԱՐ

Լևոն Տեր-Պետրոսյանի՝ 2007 թվականի սեպտեմբերին քաղաքականություն վերադարձը միայն նախկին նախագահի վերադարձը չէր։ Դա Հայաստանի քաղաքական կյանքի երկար տարիների լռությունից հետո հասարակության մեջ կուտակված դժգոհության, փոփոխության պահանջի և իշխանության հետ իրական մրցակցության վերականգնման սկիզբն էր։

2008 թվականի նախագահական ընտրությունները հենց այդ վերադարձի առաջին մեծ փորձությունն էին։
Եվ այստեղ մի կարևոր բան պետք է ասել սկզբից․ իմ գնահատականը ընտրությունների հետ կապված 
«ընտրությունները կեղծված էին ի սկզբանե»

Ընտրությունների պաշտոնական արդյունքները և դրանց նկատմամբ հանրային վստահությունը երկու տարբեր հարցեր էին։ Իսկ միջազգային դիտորդների զեկույցները ցույց են տալիս, որ ընտրական գործընթացում եղել են այնպիսի լուրջ խնդիրներ, որոնք անհնար է պարզապես անտեսել։

Ընտրություն՝ անհավասար պայմաններում

2008 թվականի փետրվարի 19-ին նախագահական ընտրություններին մասնակցում էին ինը թեկնածուներ։ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը, որը ընդամենը ամիսներ առաջ վերադարձել էր ակտիվ քաղաքականություն, դարձավ գործող իշխանության հիմնական մրցակիցը։

Պաշտոնական վերջնական արդյունքով Սերժ Սարգսյանը ստացավ մոտ 52.8 տոկոս, իսկ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը՝ 21.5 տոկոս։ 

Սակայն այստեղ ամենակարևորն այն է, թե ինչ արձանագրեց ոչ թե ընդդիմությունը, այլ հենց ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ-ի միջազգային դիտորդական առաքելությունը։ 

Դիտորդների վերջնական զեկույցը նշում էր, որ նախընտրական շրջանում և քվեարկության ընթացքում ընտրությունները հիմնականում համապատասխանել են միջազգային չափանիշներին, սակայն ընտրություններից հետո ի հայտ եկան լուրջ խնդիրներ, որոնք «նվազեցրին ամբողջ ընտրական գործընթացի արժեքը»։ Զեկույցը հատկապես մատնանշում էր ձայների հաշվարկի թափանցիկության և բողոքների արդյունավետ քննության խնդիրները։ 

Ավելին՝ ԵԱՀԿ-ն արձանագրել էր, որ գործող իշխանությունն ու վարչապետ Սերժ Սարգսյանը ընտրական հանձնաժողովների ղեկավար կազմում ունեին զգալի առավելություն, ինչը հարցեր էր առաջացնում ընտրական վարչարարության անկախության և անաչառության վերաբերյալ։ 

Այսինքն՝ խնդիրը միայն քվեարկության օրը չէր։

Խնդիրը ամբողջ համակարգի մեջ էր։

Իշխանության և պետական համակարգի սահմանը

ԵԱՀԿ դիտորդները արձանագրեցին մի երևույթ, որը ժողովրդավարական ընտրությունների համար հատկապես վտանգավոր է․ բազմաթիվ տեղական իշխանությունների ներկայացուցիչներ ակտիվորեն քարոզում էին Սերժ Սարգսյանի օգտին, իսկ որոշ դեպքերում դա անում էին պաշտոնեական պարտականությունները կատարելիս։

Նույն զեկույցում նշվում է, որ պետական և հանրային ոլորտի աշխատակիցներին որոշ դեպքերում պարտադրել էին մասնակցել Սերժ Սարգսյանի քարոզարշավի միջոցառումներին։

Դիտորդների գնահատմամբ՝ սա խախտում էր կուսակցության և պետության տարանջատման սկզբունքը և կարող էր քաղաքացիների մոտ առաջացնել վախ, որ իրենց ընտրության համար կարող են հետապնդվել։ 

Մյուս կարևոր խնդիրը լրատվական դաշտն էր։

ԵԱՀԿ-ն արձանագրեց, որ լրատվամիջոցների լուսաբանումը կողմնակալ էր․ Սերժ Սարգսյանը ստացել էր առավելություն պետական պարտականությունների և քարոզարշավի լուսաբանման միջոցով, մինչդեռ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը պետական հեռուստատեսությամբ և ռադիոյով մեծ ծավալի բացասական լուսաբանում էր ստացել։ 
Սա արդեն միայն քաղաքական պայքար չէր։

Սա պետական ռեսուրսների և քաղաքական մրցակցության միջև սահմանների հարց էր։

Իսկ քվեարկության օրը՞

Այստեղ նույնպես պատկերը միանշանակ չէր։

ԵԱՀԿ դիտորդները քվեարկությունը ընդհանուր առմամբ դրական էին գնահատել դիտարկված տեղամասերի 95 տոկոսում։ Այս փաստը նույնպես պետք է ազնվորեն արձանագրել։ Բայց նույն զեկույցը միաժամանակ փաստում էր, որ որոշ տեղամասերում եղել են ահաբեկման և գործընթացը մանիպուլացնելու փորձեր, իսկ ընտրական հանձնաժողովները միշտ չէ, որ պատշաճ կերպով արձանագրել են բողոքները։ 

Ամենալուրջ խնդիրներից մեկը սկսվեց ձայների հաշվարկի ժամանակ։

ԵԱՀԿ-ն նշում էր, որ դիտարկված տեղամասերի մոտ 40 տոկոսում հաշվարկը գնահատվել է «վատ» կամ «շատ վատ»։

Դիտորդները արձանագրել էին՝

* վավեր քվեաթերթիկների որոշման անհամապատասխանություններ,
* քվեաթերթիկները չցուցադրելու դեպքեր,
* մեկ թեկնածուի ձայները մյուսին վերագրելու դեպքեր,
* հաշվարկը չավարտած՝ արձանագրությունների ստորագրում,
* դատարկ արձանագրությունների ստորագրում,
* արձանագրություններում արդեն գրանցված տվյալների փոփոխություն,
* օրենքով պահանջվող արձանագրությունների հրապարակման բացակայություն։ 

Սրանք արդեն տեխնիկական մանրուքներ չէին։

Ձայնի հաշվարկի պահին տեղի ունեցող խախտումը կարող է փոխել հենց ընտրության արդյունքը։
Եվ դա է պատճառը, որ 2008-ի ընտրությունների  անվանել արդար ուղղակի ծիծաղելի է 

Ամենակարևոր փաստերից մեկը

ԵԱՀԿ-ի դիտորդական առաքելությունը ուսումնասիրել էր ոչ թե մի քանի տեղամաս, այլ հսկայական ծավալի ընտրական գործընթաց։

Ընտրությունների օրը միջազգային դիտորդական առաքելությունը դիտարկել էր 1,010 ընտրատեղամաս, ձայների հաշվարկը՝ 111 տեղամասում, իսկ արդյունքների ամփոփումը՝ բոլոր 41 տարածքային ընտրական հանձնաժողովներում։

Եվ հենց այդ ուսումնասիրությունից հետո արձանագրվեց, որ ընտրական գործընթացում առկա էին լուրջ խնդիրներ։
Այս փաստը հատկապես կարևոր է։

Որովհետև երբ խոսում ենք 2008 թվականի ընտրությունների մասին, պետք չէ հիմնվել միայն քաղաքական կողմերի հայտարարությունների վրա։

Կա միջազգային փաստաթուղթ։

Քվեաթերթիկներ, կաշառք, կրկնաքվեարկություն

ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ-ի նյութերում արձանագրվել են նաև ավելի կոնկրետ ընտրախախտումների դեպքեր։
Դիտորդները արձանագրել էին մեկ այլ անձի փոխարեն քվեարկության դեպքեր, ընտրողի ինքնության կասկածելի դեպքեր և բազմակի քվեարկության հնարավոր սխեմաներ։

Արձանագրվել էր նաև քվեաթերթիկների լցոնման առնվազն մեկ հաստատված դեպք, իսկ այլ տեղամասերի վերաբերյալ դիտորդները ստացել էին վստահելի տեղեկություններ, որ նման դեպքեր տեղի էին ունեցել նաև իրենց ժամանելուց առաջ։ 

Ավելի ուշ նույն զեկույցում նշվում են նաև ընտրակաշառքի մասին վստահելի տեղեկություններ։

Երևանի Շենգավիթ վարչական շրջանում դիտորդները տեսել էին, թե ինչպես էր մի տղամարդ ընտրողներին գումար տալիս և անունների ցուցակ նշում։ Դիտորդներին փոխանցվել էին նաև այլ վստահելի տեղեկություններ՝ ընտրակաշառքի վերաբերյալ։

Այս ամենը մեկ կարևոր հետևություն ունի.

2008 թվականի ընտրությունների վերաբերյալ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի կողմի բարձրաձայնած կասկածները ամբողջությամբ հիմնավոր էին 

Իսկ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի պատասխանը

Փետրվարի 19-ից հետո Լևոն Տեր-Պետրոսյանը չգնաց քաղաքականությունից հեռանալու ճանապարհով։

Նրա կողմնակիցները սկսեցին բողոքի հանրահավաքներ։

Եվ այստեղ է նրա վերադարձի իրական նշանակությունը։

2007 թվականի սեպտեմբերին հրապարակում հայտնված մարդը 2008 թվականի փետրվարին արդեն դարձել էր այն քաղաքական գործիչը, որի շուրջ տասնյակ հազարավոր մարդիկ պատրաստ էին օրեր շարունակ հավաքվել Երևանի կենտրոնում։

ԵԱՀԿ-ի վերջնական զեկույցը նույնպես արձանագրում է, որ փետրվարի 21-ից Տեր-Պետրոսյանի կողմնակիցները սկսեցին խաղաղ բողոքի ակցիաներ Երևանի կենտրոնում։ 

Human Rights Watch-ը նույնպես գրում է, որ փետրվարի 20-ից Երևանի կենտրոնում հավաքվել էին տասնյակ հազարավոր Տեր-Պետրոսյանի կողմնակիցներ, որոնք վիճարկում էին հայտարարված արդյունքները և պնդում ընտրակեղծիքների մասին։ Բողոքի ակցիաները շարունակվել էին խաղաղ՝ շուրջ տասը օր։

Եվ սա է այն պահը, որտեղ Տեր-Պետրոսյանի վերադարձը վերածվեց ավելի մեծ երևույթի։

Նա այլևս պարզապես նախագահական ընտրությունների թեկնածու չէր։

Նա դարձավ քաղաքական փոփոխության խորհրդանիշ։

Ազատության հրապարակը

Օրեր շարունակ Ազատության հրապարակում հավաքվում էին մարդիկ։

Ոմանք գալիս էին Տեր-Պետրոսյանին աջակցելու համար։

Ոմանք՝ որովհետև չէին հավատում պաշտոնական արդյունքներին։

Ոմանք՝ իշխանության փոփոխության պահանջով։

Ոմանք էլ պարզապես առաջին անգամ էին զգում, որ իրենց ձայնը կարող է քաղաքական նշանակություն ունենալ։
Գիշերները մարդիկ մնում էին հրապարակում, տեղադրվել էին վրաններ, իսկ ամեն օր անցկացվում էին հանրահավաքներ։

Human Rights Watch-ի ուսումնասիրության համաձայն՝ ամեն օր հրապարակում հավաքվում էին հազարավոր մարդիկ, իսկ գիշերները այնտեղ մնում էին հարյուրավորից մինչև ավելի քան հազար ցուցարարներ։ 

Այդ օրերին ձևավորվում էր մի կարևոր քաղաքական պատկեր․

իշխանությունը ուներ պետական ապարատը, իսկ ընդդիմությունը՝ փողոցը։

Եվ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը, իր քաղաքական վերադարձից ընդամենը ամիսներ անց, կարողացել էր իր շուրջ համախմբել այդ հասարակական էներգիան։

Հետընտրական պայքարի կարևորագույն կողմը

Տեր-Պետրոսյանի պայքարը միայն իշխանություն վերցնելու մասին չէր ներկայացվում։

Նրա քաղաքական օրակարգի կենտրոնում էր ընտրությունների նկատմամբ վստահության վերականգնումը և իշխանության խաղաղ փոփոխության պահանջը։

Սա առանձնապես կարևոր է, որովհետև 1998 թվականից հետո Տեր-Պետրոսյանը տասը տարի հեռու էր եղել իշխանությունից։

Նա վերադարձավ ոչ թե պետական պաշտոնով, այլ քաղաքական խոսքի ուժով։

Եվ 2008-ին նրա շուրջ ձևավորված շարժումը ցույց տվեց, որ հասարակության մի զգալի հատված պատրաստ էր ընդունել նրա քաղաքական ուղերձը։

Այդ իմաստով նրա վերադարձի ամենամեծ արդյունքը նույնիսկ ընտրությունների պաշտոնական արդյունքը չէր։
Ամենամեծ արդյունքն այն էր, որ քաղաքական պայքարը վերադարձավ հասարակության հրապարակային կյանք։

Լևոն Տեր-Պետրոսյանի պատմական նշանակությունը

2008 թվականի փետրվարին Լևոն Տեր-Պետրոսյանը կանգնած էր մի ընտրական համակարգի դիմաց, որի պայմաններում իշխանության թեկնածուն ուներ պետական ապարատի, վարչական ռեսուրսի և տեղեկատվական դաշտի զգալի առավելություններ։

Բայց նա չհեռացավ։
Նա մնաց հրապարակում։
Նա շարունակեց պայքարը։

Եվ նրա կողքին մնացին հազարավոր քաղաքացիներ։

Հետագայում այդ պայքարը պիտի մտներ Հայաստանի ամենածանր էջերից մեկը։

Բայց մինչև մարտի 1-ը տեղի ունեցածը պետք է հասկանալ հենց այս համատեքստում։

Քսան օրվա ընթացքում Հայաստանում տեղի ունեցավ մի բան, որը տասը տարի շարունակ կարծես անհնար էր թվում․

Լևոն Տեր-Պետրոսյանը վերադարձավ քաղաքականություն և կարողացավ իշխանության դեմ ձևավորել զանգվածային, կազմակերպված և երկարատև ընդդիմադիր շարժում։

Նրա վերադարձը այլևս վերադարձ չէր։

Այն դարձավ դիմադրություն։

Եվ հաջորդ փուլում այդ դիմադրությունը հանդիպեց պետության ուժային համակարգին։

Այդ օրը՝ 2008 թվականի մարտի 1-ին, Հայաստանի նորագույն պատմությունը մտավ իր ամենաողբերգական էջերից մեկը։

Շարունակելի»։

Ինչպես ավելի վաղ հայտնել էր SHAMSHYAN.com-ը, ՀԱԿ վարչության անդամ Թելման Պետրոսյանը ֆեյսբուքյան իր էջում հրապարակել էր նաև հոդվածի նախորդ մասերը։